Persepolis Tehdit Altında

Antik Pers İmparatorluğu'nun törensel başşehri Persepolis'teki bir terasta yer Alan yontma taş merdivenler ve sütunlar 2500 yıl boyunca ayakta kaldı.

Fakat artık, bu Dünya Mirası listesinde yer alan kenti batıyor.

Teras sağlam kayaların üzerine inşa edildi. Kimi kısımları oynamış olabilir lakin yalnızca birkaç milimetre.

Fakat bu kırılgan antik taş yapıların etrafını saran düzlükler, akarsuların bıraktığı tortular tarafından oluşturuldu.

Mervdeşt Ovası'nın da altı parçalanmaya ve çatlaklar büyümeye başladı. Burası bir öbür tarihi miras Nakş-ı Rüstem'e 10 metre aralıkta, terasa da 500 metre uzaklıkta.

Dr. Mahmud Hagşenaz, Almanya'daki Leibniz Üniversitesi'nde Fotoğraflı Haritacılık ve JeoEnformasyon Enstitüsü'nden bir akademisyen.

Hagşenaz, "Persepolis ve Nakş-ı Rüstem'in çabucak yakınlarında çatlaklar var. Yaşananı tahminen de toprağın farklı süratlerde batışına bağlayabiliriz" diyor ve devam ediyor:

"Persepolis ile ilgili haberlerde çatlaklar ve hasara ait bulgular gördüm.

"Fakat kapsamlı bir araştırma yapmadan, durumu direkt farklı batış suratlarıyla açıklayamayız. Teras, dağın eteğindeki görece sağlam bir jeolojik formasyon üzerine heyeti."

Muhteşem harabeler

UNESCO Persepolis'i 1979'da Dünya Mirası ilan etmişti.

Kurum, "muhteşem harabelerin" dünyanın en en büyük arkeolojik alanları ortasında olduğuna işaret ediyor.

"Mimarlık, kent planlama, inşaat teknolojisi ve sanat alanlarında Pers topluluklarının incisi olarak ünlenen kraliyet kenti Persepolis, eşi gibisi olmayan ve çok eski bir medeniyete tanıklık eden arkeolojik alanlar ortasında yer almaktadır."

Bu medeniyet de daha sonra, en görkemli periyodunda Libya'dan doğuda Hindistan'a uzanan ve dünyanın birinci muhteşem gücü olarak anılan Pers İmparatorluğuna dönüştü.

İran'da bulunan 28 Dünya Mirası alanının bir birden fazla toprağın çöktüğü alanlara yakın bulunuyor.

Bunlara Pers İmparatorluğu'nun birinci başşehri Pasargad ve tarihi Yezd kenti de dahil.

Yetkililer ayrıyeten İsfahan genelinde çökme riskine dikkat çekti. Burada da Dünya Mirası köprüler ve mescitler çöken alanların kıyısında yer alıyor.

2021'de Dünya Mirası ilan edilen 1354 kilometrelik Trans-İran Demiryolu da kimi çökme alanlarından geçiyor ve raylarda bozulmalar görülüyor.

Zamana karşı yarış

Toprağın çöküşü çok yavaş ilerliyor. Çatlakların duvarlara ve temellere ulaşana dek fark edilmesi sıkıntı.

Araştırmacılar radar kullanarak geçmişte çekilmiş fotoğraflarla kıyas yapıyor.

Leibniz Üniversitesi GFZ Helmholtz Jeobilimler Merkezi'nden Profesör Mehdi Motagh "Bu teknoloji dünya yüzeyindeki çok hassas değişimleri, birkaç milimetreye kadar ölçebiliyor" diyor.

Motagh ve çalışma arkadaşları Persepolis ile Nakş-ı Rüstem'deki çökme derinliklerinde korku veren değişiklikler görüyor.

Nakş-ı Rüstem'de olduğu üzere direkt kireçtaşına yapılan oymalar şimdilik sağlam lakin yakındaki ova süratle batıyor.

Profesör Motagh, kayalık bölümdeki harabelerle ova ortasında bir meyil olduğuna işaret ediyor ve "bu da çatlaklara, toprakta yarılmalara yol açıyor" diyor:

"Bazı yerlerde şimdiden geri çevrilemez hasarlar tespit ettik. Bir çatlağın direkt Nakş-ı Rüstem'deki Kabe-i Zerdüşt'ten direkt geçtiğini ve hasar verdiğini gördük."

Profesör Motagh, lakin detaylı saha çalışmalarıyla, öteki alanlarla ilgili öngörü elde edilebileceğini söylüyor ve "Bir gün bu mutlaka olacak" diye de ekliyor.

Azalan Yer Altı Suyu

Profesör Motagh, "İran'daki toprak çökmesinin esas nedeni sürdürülemez biçim çok yer altı suyu kullanımı ve çölleşme" diyor.

Yer altı su katmanlarından çok fazla su çekildiğinde, toprak sıkışıyor ve yüzey çöküyor. Bu durum sıklıkla kalıcı oluyor.

Kuraklık ve sıcak hava durumu daha da berbatlaştırıyor zira daha az su, yeraltına gidiyor.

İran da yer altı suyunu en süratli kaybeden ülkelerden biri.

On yıllar boyunca İran tabiatın verdiği sudan daha fazlasını tüketti. Evvel ırmaklar ve rezerv sular kurudu, sonra da yer altı suyu çekilmeye başladı.

İran'ın yer altı suyu 1970'li yıllardan bu yana çok halde kullanılıyor. Birtakım varsayımlara nazaran yer altı suyu rezervinin %70'i kurudu.

Uluslararası Yer Altı Suyu Kıymetlendirme Merkezi'nden (IGRAC) Andrew Pearson, araştırmaların, "İran'ın dünyanın yer altı suyunu en çok kurutan ülkeleri ortasında olduğunu gösterdiğini" söylüyor.

"İran suyun %90 kadarını tarımda kullanıyor ve kuraklıkla birlikte daha da berbatlaşan çok su kullanımı, kurumanın en önemli nedeni" diyor.

Çökmenin tesiri Dünya Mirası alanlarının ötesine uzanıyor.

Geçtiğimiz günlerde yapılan bir ulusal tahlile nazaran İran'ın 56 bin kilometrekarelik kısmı ya da bir öbür deyişle %3,5'i ölçülebilir çökme sinyalleri veriyor.

Başkent Tahran'ın birtakım yerleri onlarca yıldır, her yıl 25 santimetre batıyor.

Büyük fıstık bahçelerine mesken sahipliği yapan Rafsancan'da, çok kullanım nedeniyle her yıl 300 milyon metreküp su yitirildiği iddia ediliyor.

Ve toprak çöktükçe, yollar, kanallar ve boru çizgileri ziyan görüyor. Değerli altyapı problemleri ortaya çıkartıyor.

Sadece İran'da mı?

İran'ın durumu çok lakin eşsiz de değil.

Mexico City, Endonezya'nın başşehri Cakarta ve California da periyot devir yılda 100 milimetrelik çöküşler açıkladı.

İran'ı eşsiz yapan ise çöküşün suratı ve boyutu ile şu anda risk altındaki antik alanların fazla olması.

Padova Üniversitesi'nden Profesör Pietro Teatini, "Jeolojik yapısı yüzünden İran'daki toprak çöküşüne, uzunluğu kilometrelerce, derinliği de metrelerce olan yarıklar eşlik ediyor. Bu durum da yapılara ve altyapıya büyük hasar veriyor" diyor.

Ortadoğu ve Afrika'da birçok ülke, bilhassa de Mısır, Suudi Arabistan, İsrail ve işgal altındaki Filistin topraklarında misal problemler görüyor. Bölge dünyanın en çok su kıtlığı yaşayan yerleri ortasında.

UNESCO, Endonezya ve Vietnam'da çalışmalar yaptı ve hükümet temsilcileriyle biraraya geldi.

Aynısı Filipinler için de planlanıyor. Ama siyasi durum İran'daki benzeri temasları kısıtlıyor.

Su kaynaklarının idaresi

BBC'ye konuşan bir UNESCO sözcüsü, İspanya, Meksika, Çin ve Endonezya'da edinilen deneyimin, çökmenin geri çevrilemeyeceğini ve İran üzere kurak bölgelerde sürdürülebilir yer altı suyu idaresinin çok değerli olduğunu savunuyor.

Uzmanlar entegre bir su kaynakları idaresi gerekliliğinden kelam ediyor.

Ancak siyasi ve toplumsal pürüzlere de dikkat çekiyorlar. Tarıma bağımlı bölgelerde süratle su kesilmesi güç olabilir.

Profesör Motagh, "Jeoloji bilimi, mühendislik ve kültür mirası müdafaa faaliyetleri birleştirilmeli. Ancak bu kadar kolay değil. İran'ın kamu kurumlarıyla manalı bir işbirliği de bilhassa zorlu" diyor.

İran yedi yıl içinde ulusal su tüketiminde 45 milyar metreküp su tasarrufu kelamı verdi.

Bunu geri dönüşüm, damla sulama ve teslimatta güzelleştirmelerle yapmayı vadediyor.

Fakat bu gayeler milletlerarası ambargolar, bürokrasi ve yatırım azlığı nedeniyle yavaşladı.

BBC, İran Dışişleri Bakanlığı ve Londra'daki ülke temsilcilerinden Ağustos ayında su idaresi planları konusunda bilgi istedi.

Ancak elektronik postalara ve elçiliğe şahsen bırakılan mektuplara cevap verilmedi.

Dünyanın geri kalanında toprak çöküşü meselelerine karşı alınan tedbirler, İran'a nasıl su tasarrufu yapıp, dünya mirası alanlarını koruyacağını gösterebilir.

1980'li yıllarda Tayland'ın başşehri Bangkok her yıl 120 milimetre batıyordu.

Hükümetin yer altı suyu çıkarma limitleri koyması, fiyatlandırma ve denetleme yapmaya başlamasıyla yer altı suyu düzeyleri yükseldi ve batma 2000'li yıllarda bir yılda 10 ila 20 milimetreye düştü.

Pearson "Büyülü bir düğme değil lakin tedbirlerin işe yaradığını gösteriyor" diyor.